Արտահանման 55.3 տոկոս աճ թե՞ -12.2 տոկոս անկում
Կառուցվածքային փոփոխությունները Հայաստանի առևտրաշրջանառության մեջ
Վերջի երկու տարիների ընթացքում Հայաստանի առևտրաշրջանառության կառուցվածքը գրանցել է զգալի փոփոխություններ։ 2023 թվականին արտահանումը աճել է զգալի 55,3 տոկոսով՝ 5,4 միլիարդ դոլարից (2022) հասնելով 8,4 միլիարդ դոլարի։ Միաժամանակ ներմուծումն աճել է 40,2 տոկոսով՝ նույն ժամանակահատվածում 8,8 միլիարդ դոլարից հասնելով 12,3 միլիարդ դոլարի: Վերջին երկու տարիների ընթացքում արտահանումը և ներմուծումը աճել են համապատասխանաբար 2,8 և 2,3 անգամ։ Առկա են նաև զգալի կառուցվածքային փոփոխություններ առևտրաշրջանառության մեջ։
Գծապատկեր 1. Հայաստանը առևտրաշրջանառությունը 2 տարում աճել է ավելի քան 2 անգամ
Հատկանշական է, որ 2023 թվականի արտահանման աճի զգալի մասը՝ 31 տոկոս կամ 2,6 միլիարդ դոլար, տեղի է ունեցել վերջին երկու ամիսներին, մասնավորապես՝ նոյեմբերին և դեկտեմբերին։ Այս աճը արտացոլված է գծապատկերում, որտեղ արտահանման կորը, որը մայիս֊սեպտեմբեր ամիսներին արդեն մեծ աճի տենդենց չէր գրանցում, այս ժամանակահատվածում ջարդվում է դեպի վեր: Հուշագրավ է նաև, որ 2023 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Հայաստանը հասել է պատմական իրադարձության՝ արտահանումը այդ ամսվա ընթացքում առաջին անգամ գերազանցել է ներմուծմանը։ Առանց հանկարծահաս աճի 2023 թվականի սեպտեմբերին մեր կողմից կանխատեսվում էր, որ արտահանումը 2023 թվականին կլինի 7.1 մլրդ դոլարի շրջանակներում։
Արտահանման 75 տոկոսը կազմել է ՌԴ, ԱՄԷ և Հոնկոնգն 2023 թվականին
2023 թվականին Հայաստանի արտահանման 34,4 տոկոսը՝ ավելի քան 1/3-ը, եղել է դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ (ԱՄԷ) և Հոնկոնգ։ Ամենամեծ արտահանման ուղղությունը եղել է Ռուսաստանը՝ կազմելով 40,6 տոկոսը։ Այսպես 2023 թվականի արտահանման 75 տոկոսը բաժին է ընկել այս երեք պետություններին։ Նշենք որ 2021 թվականին արտահանման 2.8 տոկոսն էր գրանցվել դեպի ՄԱԷ և Հոնկոնգ (84 մլն դոլար)։ Փաստացի ունենք արտահանման 35 անգամյա աճ 2 տարվա ընթացքում դեպի ՄԱԷ և Հոնկոնգ (տես երկրոդ գծապատկերը)։
Թեև 2023 թվականին ներմուծման և արտահանման ընդհանուր աճը գերազանցել է 40 տոկոսը, իրականությունը ավելի նյուանսավորված է։ Եթե բացառենք Ռուսաստանը, ԱՄԷ-ն և Հոնկոնգը առևտրաշրջանառությունից, ապա դեպի այլ պետություններ 2023 թվականին արտահանումը նվազել է 12,2 տոկոսով, ինչը մտահոգիչ է և նկատելի շեղում է ընդհանուր աճի միտումից։ Վերջին 2 տարիների համար բացառությամբ այս 3 պետությունների արտահանման աճը կազմել է ընդամենը 0,6 տոկոս՝ ընդհանուր 2.8 անգամ աճի համեմատ: Այս փաստը չի վկայում արտահանման կայուն աճի մասին։
Գծապատկեր 2. ՀՀ արտահանման և ներմուծման դինամիկան ըստ հիմնական գործընկերների
Արտահանումը նվազել է -12.2 տոկոսով 2023 թվականին, եթե հանենք ՌԴ, ՄԱԷ և Հոնկոնգը
Վերջին երկու տարիների ընթացքում արտահանման աճը գրանցվել է բացառապես դեպի Ռուսաստան, ԱՄԷ և Հոնկոնգ։ Դեպի տվյալ պետություններ գրանցվել է զգալի 6,8 անգամ աճ՝ 0,9 միլիարդ դոլարից (2021) մինչև 6,3 միլիարդ դոլար։
Անդրադառնալով ներմուծմանը, կարևոր է նշել, որ ԱՄԷ-ն և Հոնկոնգը նվազագույն դեր են խաղացել Հայաստանի ներմուծման դինամիկայի մեջ, որը հիմնականում ծագել է Ռուսաստանից։ Ռուսաստանից ներմուծման մի մասը վերաարտահանվել է ԱՄԷ և Հոնկոնգ, որը հանդիսանում է վերջին 2 տարիների արտահանման կառուցվածքային փոփոխության պատճառներից մեկը:
Հայաստանի արտահանման կառուցվածքի վերաբերյալ կարող եք կարդալ նաև տվյալ նյութում․ Արտահանման այլընտրանքային ուղղություններ
2023 թվականին արտահանումը ԵԱՏՄ երկրներ աճել է ավելի քան 42.9 տոկոսով (2 564-ից հասնելով 3 609 մլն ԱՄՆ դոլարի)։ Հայաստանի արտահանման ընդհանուր ծավալի 42,9%-ը ուղղվում է ԵԱՏՄ։ Ռուսաստանը Հայաստանի հիմնական առևտրային գործընկերն է և դեպի Ռուսաստան արտահանման մասնաբաժինը ամենադիվերսիֆիկացվածն է, և հիմնականում պատրաստի արտադրանքն արտահանվում է Ռուսաստան։ Մերձավոր Արևելք արտահանումը 2023 թվականին աճել է 2.6 անգամ (983-ից մինչև 2 538 մլն ԱՄՆ դոլար)՝ հիմնականում ի հաշիվ Ռուսաստանից ՄԱԷ վերաարտահանման հաշվին։ Մեծ Չինաստան արտահանումը աճել է 2.8 անգամ՝ հիմնականում ի հաշիվ Ռուսաստանից Հոնկոնգ վերաարտահանման հաշվին։ Նշենք որ 2023 թվականի վերջի դրությամբ Եվրոմիությունը չորրորդ տեղում է գործընկեր տարածաշրջանների արտահանման մեջ (տես աղյուսակ 1)։ 2023 թվականին Հայաստանի արտահանման ընդամենը 8.4 տոկոսն է բաժին ընկել ԵՄ-ին։
Աղյուսակ 1. Հայաստանի արտահանման դինամիկան
| Armenia’s Exports Dinamics in 2021-2022 | |||||||
| Exports | 2021 | 2022 | 2023 | ||||
| Partner Regions | Million USD | Million USD | % growth | % from total | Million USD | % growth | % from total |
| EAEU | 882.6 | 2,564.1 | 190.5% | 47.3% | 3,609.3 | 40.8% | 42.9% |
| EU | 656.1 | 772.7 | 17.8% | 14.3% | 709.5 | −8.2% | 8.4% |
| Greater China | 403.1 | 395.1 | −2.0% | 7.3% | 1,093.8 | 176.8% | 13.0% |
| Middle East | 351.4 | 983.2 | 179.8% | 18.1% | 2,538.2 | 158.2% | 30.2% |
| Other countries | 722.8 | 703.9 | −2.6% | 13.0% | 464.3 | −34.0% | 5.5% |
| Total | 3,016.0 | 5,419.1 | 79.7% | 100.0% | 8,415.2 | 55.3% | 100.0% |
| — | — | — | — | — | — | — | — |
| Նշենք որ մինչ 2021 թիվը կոնյակը եղել է ավանդական հիմնական արտահանումը | |||||||
| դեպի Ռուսաստանի Դաշնություն, 2022-23 թվականներին տեղի է ունեցել տեղաշարժ | |||||||
| դեպի տեխնոլոգիական առաջադեմ ապրանքներ՝ որպես հիմնական արտահանում: | |||||||
| Հատկանշական է, որ առաջատար դիրք են գրավել այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են | |||||||
| հեռախոսները, ավտոմեքենաները, բժշկական սարքերը և ռադիոսարքավորումները։ | |||||||
| Նույն ժամանակահատվածում մեքենաների և սարքավորումների արտահանումը | |||||||
| Ռուսաստան աճել է ավելի քան 10 անգամ, մինչդեռ այնպիսի կատեգորիաներ, | |||||||
| ինչպիսիք են քիմիական, պլաստմասսա, կերամիկա, ապակի և մետաղներ, աճել են | |||||||
| ավելի քան 3 անգամ։ Արտահանման աճին էապես նպաստել է մեքենաների և | |||||||
| սարքավորումների վերաարտահանման աճը։ Նշենք որ 2023 թվականի օգոստոսից | |||||||
| Վրաստանի և Ռուսաստանի կողմից կիրառվող ավտոմեքենաների վերաարտահանման | |||||||
| սահմանափակումները կանգնեցրել են ավտոմեքենաների վերաարդտահանման շարժը | |||||||
| դեպի Ռուսաստանի Դաշնություն։ 2024 թվականին ավտոմեքենաների վերաարտահանում | |||||||
| չի սպասվում։ |
Թեև ընդհանուր վիճակագրությունը ցույց է տալիս առևտրաշրջանառության զգալի աճ, մանրակրկիտ ուսումնասիրությունը բացահայտում է տարբեր մտահոգիչ միտումներ։ Երկրորդ գծապատկերից երևում է, որ եթե դիտարկենք այլ պետությունները (բացառությամբ Ռուսաստանի, Էմիրությունների և Հոնկոնգի), ապա 2023 թվականին իհարկե առկա ներմուծման դրական աճ՝ համեմատած 2022 թվականի հետ: Այնուամենայնիվ, ավելի մանրամասն ուսումնասիրությունը բացահայտում է մտահոգիչ միտում՝ 2023 թվականին առկա է դեպի այլ պետությունների ներմուծման աճի բացասական միտում, իսկ արտահանումը այլ ուղղություններով կրճատվել է 12.2 տոկոսով: Այսպես այլ հավասար պայմաններում 2024 թվականին կարելի է ակնկալել որ և՛ ներմուծումը և՛ արտահանումը դեպի այլ պետություններ կարող է կրճատվել։
* Այս վերլուծության բոլոր տվյալները վերցված են պաշտոնական աղբյուրներից, մասնավորապես ԱՎԾ արտաքին առևտրի տվյալների բազաից (ՄԱԷ, Հոնկոնգ)։ Հաշվարկները ամբողջությամբ հասանելի են github-ում, դրանք կարելի է ստուգել այցելելով github-ի մեր էջը, որտեղ տրված են տվյալները, հաշվարկների և գծապատկերների կոդը։